Köyün adı, bağlı olduğu ilçe: SERVETİYE CAMİİ KÖYÜ, BAŞİSKELE İLÇESİ
Köyün etnik kökeni: Servetiyecamii Köyü’nün etnik kökeni, Kırım Tatarlarına dayanmaktadır. Köyde yerleşik olan Azaklıoğulları sülalesi, köken olarak Kırım’ın Azak Denizi çevresindeki bölgelerinden gelmektedir. Ancak bu topluluk doğrudan Kırım’dan bugünkü yerleşim alanına ulaşmamış; göç sürecinde önce Rize’nin Potomya (günümüzde Güneysu) kazasına bağlı Setoz (Ortaköy) köyüne yerleşmiş, burada bir süre yaşadıktan sonra Servetiyecamii Köyü’ne göç etmiştir. Bu çok aşamalı göç süreci, köyün etnik yapısının şekillenmesinde belirleyici olmuştur.
Bununla birlikte, günümüzde köyde yaşayan nüfusun büyük bir bölümü bu etnik kökene dair bilgiye sahip değildir ve kendini ağırlıklı olarak Karadeniz göçmeni olarak tanımlamaktadır. Köyün Kırım Tatar kökenine ilişkin veriler, daha çok arşiv araştırmalarında ve tarihsel kaynaklarda yer almakta olup; saha çalışmalarında tespit edilen Azak soyadını taşıyan mezar taşları gibi somut bulgularla da doğrulanmaktadır. Ayrıca köyün tarihçesine ilişkin bu bilgiler, Kırım Tatar Derneği tarafından da bilinmekte ve çalışmalara dâhil edilmesi yönünde görüş bildirilmektedir.
Köyün kuruluş yılı: Köyün bugünkü yerleşim yapısının ve nüfusunun, ağırlıklı olarak 19. yüzyılın sonlarında göç süreciyle şekillendiği değerlendirilmektedir.
Köyün kısa tarihçesi: Servetiyecamii Köyü’nün tarihsel gelişimi, Kırım Tatarlarının göç süreciyle başlamış ve özellikle 19. yüzyılın sonlarında şekillenmiştir. Azaklıoğulları sülalesinin Kırım’dan Rize’ye, ardından 1880’li yıllarda Kocaeli’ne yerleşmesi köyün temelini oluşturmuştur.
Köy, coğrafi konumu nedeniyle özellikle Kurtuluş Savaşı yıllarında stratejik bir önem kazanmıştır. Yerel halk, Bahçecik hattından ilerlemeye çalışan kuvvetlere karşı, dışarıdan askeri destek almadan yaklaşık dokuz ay boyunca direniş göstermiş ve bu süreçte “Geçilemez Servetiye” olarak anılmıştır. Bu direniş, köyün tarihsel kimliğinin en belirgin unsurlarından biri haline gelmiştir.
Köyün yerleşimi (Planı ve açıklamaları): Köyün ilk yerleşim kurgusu hakkında sözlü tarih araştırmalarından herhangi bir bilgi edinilmemiş olsa da, mevcut mekânsal veriler ve doğal çevre koşulları üzerinden bazı çıkarımlar yapmak mümkündür. Servetiyecamii Köyü’nün, Kocaeli’ndeki Kırım Tatar yerleşimleri arasında sülalenin münferit bir kolu tarafından oluşturulan bir yerleşim olduğu anlaşılmaktadır.
Günümüzde yoğun ormanlık alan içerisinde yer alan köyün yerleşim dokusu, büyük ölçüde fiziki coğrafyanın belirleyiciliğinde şekillenmiştir. Bu bağlamda, yerleşimin ilk aşamada ormanlık alanların açılması yoluyla kurulduğu ve zamanla doğal çevreyle uyumlu bir gelişim gösterdiği değerlendirilmektedir.
Ayrıca, köydeki kamusal alan düzenine bakıldığında, cami merkezli bir köy meydanı kurgusunun varlığı dikkat çekmektedir. Sözlü görüşmelere dayalı olarak, bu mekânsal organizasyonun geçmişten günümüze süreklilik gösterdiği ve yerleşimin geleneksel merkezini oluşturduğu yönünde bir kabul bulunduğu anlaşılmaktadır.
Sözlü görüşmelerden elde edilen bilgilere göre, köyün kamusal merkezinde günümüzdeki caminin bulunduğu alanda geçmişte taş ve ahşap malzemeden inşa edilmiş geleneksel bir cami yer almaktaydı. Bu yapının günümüze ulaşmadığı, ancak aynı alanın cami işlevini sürdürmeye devam ettiği belirtilmektedir. Eski caminin yakın çevresinde ise ahşap malzemeden yapılmış küçük ölçekli bir okul yapısının bulunduğu ifade edilmektedir. Günümüzde köyde tespit edilebilen başlıca kamusal alan mezarlık olup, köyün ortak kullanım alanları arasında yer almaktadır. Bunun yanı sıra köyde bulunan müze ve anıt gibi yapılar her ne kadar yakın dönemde oluşturulmuş olsalar da yerleşimin tarihsel hafızasını temsil eden önemli kamusal odaklar olarak değerlendirilmektedir.
Köyün öne çıkan sosyokültürel öğeleri: Günümüzde köyde baskın olan kültürel yapı, ağırlıklı olarak Karadeniz göçmenlerine ait alışkanlıklar üzerinden şekillenmektedir. Buna karşın, köyün Kurtuluş Savaşı sürecindeki rolü ve Servetiye Cephesi’ndeki direnişi, yerleşimin mekânsal hafızasını belirleyen temel unsurlardan biri olmuştur. Bu tarihsel sürecin izleri, köyde kurulan müze ve anıt gibi kamusal mekânlar aracılığıyla günümüzde de yaşatılmaktadır. Müze içerisinde sergilenen etnografik eserler ve askeri malzemeler hem köyün savaş dönemindeki işlevini hem de toplumsal belleğini yansıtmaktadır
Ayrıca yapılan incelemelerde, müzede yer alan bazı buluntular ile köyde tespit edilen mezar taşlarının Azak soyadını taşıyan ailelerle ilişkilendirilebildiği görülmüştür. Bu durum, yerleşimin Kırım Tatar kökenine dair izlerin tamamen kaybolmadığını, ancak daha çok somut kültürel veriler üzerinden okunabildiğini göstermektedir.
Söz konusu kayıtlara göre; Servetiye Cephesi şehitlerinden Ahmet AZAK (Hacı Arifoğlu Ahmet), milis cephesi gazilerinden İbrahim AZAKLI (Değirmendüzülü İbrahim Dayı) ve Ramazan AZAK (Halim’in Ramazan) ile henüz çocuk yaştayken cephe hattında aktif görev alan Mustafa AZAK (Bakkal Mustafa) öne çıkan isimler arasındadır. İncelenen bu isimlerin tamamının “Azak” veya “Azaklı” soyadlarını taşıyor olması, ailevi kökenlerin bölgenin savunma tarihindeki sürekliliğini ve aidiyetini göstermesi bakımından dikkate değerdir.
