Köyün adı, bağlı olduğu ilçe: KIZDERBENT, KARAMÜRSEL

Köyün etnik kökeni: Yunanistan muhaciri/ Yunanistan, Selanik

Köyün kuruluş yılı: 1923

Köyün kısa tarihçesi: Kızderbent, Lozan Antlaşması sonrasında Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen mübadele kapsamında Kocaeli iline gelen Selanik göçmenleriyle oluşmuştur. Yunanistan’dan yola çıkan muhacirler, yanlarında getirdikleri eşyalarla birlikte tren yoluyla Türkiye’ye gelmiştir. İstanbul’a ulaşmadan önce Trakya çevresinde kurulan kamplarda bir süre beklemişlerdir. Sözlü anlatımlara göre muhacirlerin yanlarında koruma amaçlı silah bulundurduğu ve trenden inip yurda ayak bastıklarında yeri öptükleri aktarılmıştır.

Mübadele öncesinde Kızderbent bölgesinde Rumlar’ın yaşadığı literatür taraması sırasında elde edilen bulgulardandır. Sözlü tarih çalışmalarında aktarılan bilgilere göre Kurtuluş Savaşı sırasında Rumlar, bölgedeki birçok yapıyı yakarak tahrip etmiş ve ayrılırken yerleşimi harap halde bırakmıştır. Bu süreç sonrasında Yunanistan’ın Develi, Sarışaban, Selanik ve Darova bölgelerinden gelen yaklaşık 350 hane Kızderbent’e yerleştirilmiştir. Göçmenler bölgeye gelmeden önce devlet tarafından Altınova bölgesi gösterilmiş, ancak burada görülen sıtma hastalığı nedeniyle bu alanda kalmak istememişlerdir.

1935’li yıllarda göçler devam etmiş ve Romanya’nın Köstence, Deliorman ve Tutrakan bölgelerinden gelen muhacirlerin bir kısmı da Kızderbent’e yerleşmiştir. Mübadele ile gelen ilk muhacirlerin bir bölümü Rumlardan kalan konutları onararak kullanmış, bir bölümü ise devlet tarafından inşa edilen konutlara yerleşmiştir. İlk yerleşim sürecinde bazı hanelerin nüfus artışıyla mevcut konutların yetersiz kalması üzerine, kendi imkânlarıyla yeni konutlar inşa ettikleri anlaşılmaktadır. Devletin muhacirlere sağladığı destek konutla sınırlı kalmayıp yaklaşık 7,5 dönüm arazi ve ek konut yapımı için halk arasında Maraşal tenekesi olarak adlandırılan teneke yardımı da yapılmıştır.

Sözlü tarih çalışmalarına göre Kızderbent’e yerleşen göçmenlerin önemli bir kısmının Yunanistan’ın Sarışaban köyünden geldiği ve günümüzde soy bilgilerinde bu yerleşimin görülebildiği aktarılmıştır. Kızderbent muhacirleri, Selanik bölgesinden birlikte geldikleri aşağı ve yukarı mahalle düzenini burada da sürdürmüş ve sosyal etkileşimlerini bu bütünlük içinde devam ettirmiştir. Geldikleri bölgede geçimlerini sağladıkları tütüncülüğü Kızderbent’te de bir süre sürdürmüşler, ancak bu bölgede tütün üretiminin maliyetli olması nedeniyle zamanla bu faaliyeti bırakmışlardır. Göçmenler Kızderbent’e ilk geldiklerinde, Rumlardan kalan kozacılık faaliyetini de bir süre devam ettirmiştir. Ancak bu uğraş zamanla bırakılmıştır. Buna rağmen, sıtma hastalığından korunmak amacıyla köyün birçok yerine dut ağaçları dikilmiştir.

Köyün yerleşimi (planı ve açıklamaları): Kızderbent’in yerleşim planı, göçmenlerin geldikleri bölgeyle benzerlik göstermektedir. Bunun temel nedeni, göçmenlerin Selanik’te olduğu gibi Aşağı ve Yukarı mahalle düzeniyle yerleşmiş olmalarıdır. Köyde de aynı şekilde iki mahalle oluşmuş, her iki mahallenin hem geçmişte hem de günümüzde kendine ait bir meydanı bulunmuştur. Yerleşim, anayolun ana aks olarak kabul edildiği bir düzen içinde şekillenmiş; mahalleler Aşağı ve Yukarı olarak ayrılmasına rağmen sosyal etkileşim açısından birlikte yaşam sürdürülmüştür.

Göçmenlerin yerleşimi için devlet tarafından inşa edilen konutlar günümüzde köyün daha yüksek ve dağlık kesiminde kalmaktadır. Bu durum, yerleşimin zamanla yüksek kotlardan daha aşağıya doğru kaydığını göstermektedir. Yeni yerleşim oluşturulurken yollar korunmuş, sokaklar ise belirli bir düzen içinde planlanmıştır.

Kızderbent’in geçmişte bir Rum yerleşimi olduğu bilinmektedir. Göçmenlerin ilk geldiği yıllarda köyde bir kilisenin bulunduğu, sözlü tarih çalışmalarında elde edilen bilgiler arasındadır. Bu kilisenin yakın zamana kadar varlığını sürdürdüğü, ancak günümüze ulaşamadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca Rum halkın papazlarıyla birlikte köye gelerek ayin yapmak için izin istedikleri, ancak köy halkının buna izin vermediği sözlü tarih çalışmaları sırasında aktarılmıştır.

Bölgede günümüzde caminin bulunduğu yerde, geçmişte Selçuklu dönemine ait bir hanın yer aldığı sözlü tarih çalışmaları sırasında ifade edilmiştir. Hanın yanında bir de tarihi çeşme bulunduğu, ancak bu yapıların yıkılarak yerine belediye binasının inşa edildiği konuşmacılar tarafından aktarılan bir diğer bulgu olmuştur.1936 yılında köyde kamusal bir yapı olarak 5 sınıflı bir ilkokulun bulunduğu bilinmektedir. Aynı dönemde köy yolu çevresine 500 ağaç dikilmiştir.

Zamanla köydeki nüfusun artması, ailelerin genişlemesi ve çocukların evlenmesiyle birlikte, mevcut araziler farklı konut yapıları için bölünmüştür. Bu durum, bölgede karşılıklı köşe yapılaşmaların ve ara sokakların oluşmasına neden olmuştur. Köydeki mevcut eski köy evlerinden koordinatları ve iç mekân analizleri için sahiplerinden izin alınan 7 örnek evin tespiti yapılmış ve yeri haritada işaretlenmiştir.

Köyün öne çıkan sosyo-kültürel öğeleri: Köyde geçmişte konutların altında yer alan halı dokuma tezgâhları önemli bir geçim kaynağı olmuştur. Kızderbent’te üretilen kilimler ününü Hereke’ye kadar duyurmuştur. Selanik’te de dokumacılıkla uğraşıldığı, bu geleneğin göçle birlikte taşındığı anlaşılmaktadır. Günümüzde ise kilim dokuma geleneği köyde yalnızca bir hane tarafından sürdürülmektedir.

Mübadele sonrasında bölgeden Yunanistan’a göç edenlerin torunları ise belirli dönemlerde Kızderbent’i ziyaret etmeyi sürdürmektedir. Ayrıca Yunanistan’da Kızderbent ile ilişkili bir derneğin bulunduğu bilgisi konuşmacılar tarafından aktarılmıştır.