Köyün adı, bağlı olduğu ilçe: YALAKDERE, KARAMÜRSEL
Köyün etnik kökeni: Pomak/ Yunanistan Edessa (Vodina), Boşnak/Selanik Karacaova-Nivar-Nivasil
Köyün kuruluş yılı: 1927
Köyün kısa tarihçesi: Günümüzde Karamürsel sınırları içinde yer alan Yalakdere, nüfusunun büyük bir bölümü Pomaklardan oluşan ve geçmişte bir Rum köyü olarak bilinen bir yerleşimdir. Köyün eski adının Yalak Ova olduğu düşünülmektedir. Osmanlı kaynaklarında İzmit ve İznik’in fethi sırasında Aşıkpaşazade ve Neşri’nin bahsettiği Yalak Ova’nın, bugünkü Yalakdere ve çevresine karşılık geldiği kabul edilmektedir. Bölgenin Yalakonya adlı bir kadına ait olduğu ve Yalakdere isminin buradan türediği ifade edilirken, bir diğer görüşte Samanlı Dağları’ndan bakıldığında derenin yalak biçiminde akış göstermesi nedeniyle bu adın verildiği belirtilmektedir.
19. yüzyılın başlarında Yalakdere’de Rum ve Ermeni nüfusun yaşadığı bilinmektedir. Literatürde yer alan bilgilere göre yerleşimin, 1601 ile 1912 yılları arasında Anadolu’ya iskan ettirilen Ermeniler tarafından “Bulakdere (Kaynakdere)” adıyla kurulduğu ifade edilmektedir. Ermenilerin yaşadığı dönemde köyde ipekböcekçiliği ve buna bağlı atölye faaliyetleri öne çıkmış, Osmanlı-Rus Savaşları sonrasında bölgeye gelen muhacirler de bu üretim biçimini sürdürmüştür. Bu süreçte köy çevresine çok sayıda dut ağacı dikilmiş, üretim faaliyetleri sayesinde yerleşim, çevrede iş arayanlar için önemli bir merkez hâline gelmiştir.
1927 yılında Yunanistan’ın Edessa (Vodina) bölgesindeki Nevor köyünden gelen Pomaklar Yalakdere’ye yerleşmiştir. Mübadele sürecinde Selanik Karacaova’nın Nivar ve Nivasil köylerinden de göçler devam etmiştir. Köyün etnik yapısına, 1800’lü yıllarda Avcı köyü ve çevresinden gelen Boşnaklar ve diğer gruplar da dahil olmuştur. Bu dönemde Boşnak muhacirlerin İzmit Sancağı’nın Karamürsel kazasına sevk edilmesiyle birlikte Yalakdere’de iskân edilmeleri planlanmıştır. Ancak köy halkı, iskân için ayrılan arazilerin kendi tapulu tarım alanları olduğunu belirterek bu duruma karşı çıkmış, geçim kaynaklarını kaybedeceklerini ifade ederek yerel yönetime başvurmuştur. Sonuç alınamaması üzerine durum Ermeni Patrikhanesi aracılığıyla merkezi yönetime iletilmiş, muhacir iskânı nedeniyle yerli halkın mağdur edilmesinin adalet anlayışına aykırı olduğu belirtilerek konunun incelenmesi talep edilmiştir.
Köyün ana geçim kaynağı literatür kaynakların tütün üretimi, hayvancılık ve sebzecilik olarak geçmesine karşın sözlü tarih araştırmaları sonucunda köyde gayrimüslim yerleşimlerin yaptığı ipekböcekçiliğinin Pomaklarla birlikte uzun yıllar devam ettirildiği aktarılmıştır. Ancak günümüzde bu iş kolunun köyde devam etmediği saptanmıştır.
Köyün yerleşimi (planı ve açıklamaları): Yalakdere bölgesinin yerleşim kurgusu, doğal sınırlarını oluşturan Yalak Dere ile sosyal yaşamın şekillendiği merkez noktalar etrafında gelişmiştir. Geçmişte de yerleşimi belirleyen Yalak Dere boyunca değirmenlerin konumlandığı ifade edilmektedir. Günümüze ulaşan tarihi çeşmeler, tescilli konutlar ve Kurtuluş Savaşı döneminde oluşturulan ilk meydanın işlevini sürdürmesi, yerleşimin kültürel sürekliliğini ortaya koymaktadır.
Yalakdere içerisinde bulundurduğu tescilli yapılar, dere köprüsünün üzerinde bulunan doğal anıt çınar ağacı ve Çınarlı Çeşme Sokağı ile varlığını korumaktadır. Yalakdere Beldesi’nin içerisinde bulundurduğu geleneksel konutların korunarak yaşatılması gayesiyle kentsel sit alanı olarak belirlenmiştir. Köprüde bulunan çınar ağacı ve Çınarlı Çeşme Sokak ise 3386/2863 sayılı yasa ile doğal anıt olarak tescillenmiştir.
Beldedeki ilk cami, Ermenilerden kalan bir şaraphanenin dönüştürülmesiyle oluşturulmuştur. Eski Cami alanında, budanarak camii yapımında kullanılan ağaç tespiti yapılmıştır. Şaraphanenin önünde bulunan ağacın budanarak cami yapımında kullanıldığı ve bu ağacın günümüzde de değerini koruduğu belirtilmektedir. Göçmenler yerleşimin oluşmadığı ilk zamanlarda ise ezan okumak için ağacına çıkıp halkı namaza davet etmiştir.
1845 yılında Yalakdere bölgesinde açılan Nersesyan Erkek ve Hırpsimyan Kız okulları beldenin kollektif belleğinde yer edinmiştir. Ardından göçmenlerin bölgede 1940’larda inşa ettiği tek katlı sundurmalı ilk okul yapısı bölgedeki eğitim hafızasında yerini edinmiştir.
Bölgedeki ilk okulun da günümüzdeki sağlık ocağının konumunda tek katlı kurguda, önünde sundurma eklentisiyle oluşturulduğu konuşmacılar tarafından aktarılmıştır. Geçmişte eski meydan alanında Ermeni kıraathanesinin olduğu konuşmalar sırasında elde edilen bulgulardandır.
Köydeki eski çeşmenin arkasında sosyal yaşamın merkezi olan kahvenin yer aldığı, geçmişte yazlık bir sinemanın da bulunduğu sözlü tarih çalışmaları sırasında belirtilmiştir. Köy planlamasına etkili olan 1937’li yıllarda köyde yol ve telefon bağlantılarının kurulduğu ve ayrıca 1950 yılında Yalakdere’nin Halkodasına sahip olduğu arşiv taraması sırasında elde edilen bulgulardandır.
Köydeki mevcut eski köy evlerinden koordinatları ve iç mekân analizleri için sahiplerinden izin alınan 9 örnek evin tespiti yapılmış ve yeri haritada işaretlenmiştir.
Köyün öne çıkan sosyokültürel öğeleri: Yalakdere’de Boşnak ve Pomak kültürlerine ait sosyo-kültürel ögeler birlikte sürdürülmektedir. Özellikle Pomak halk oyunları Kocaeli genelinde yaygın olarak sergilenmektedir. Bahar aylarında Pomak mutfağına ait geleneksel Kupriva yemeği bir ritüel olarak hazırlanmaktadır. Temmuz aylarında ise 2023 yılında başlatılan Yalakdereliler Şenliği gerçekleştirilmektedir.
