Köyün adı, bağlı olduğu ilçe: YENİKÖY, BAŞİSKELE İLÇESİ
Köyün etnik kökeni: Yeniköy, mübadele öncesinde Rum ve Ermenilerin birlikte yaşadığı bir yerleşim alanı içerisinde olup Lozan Antlaşması sonrasında gerçekleştirilen nüfus mübadelesi ile birlikte, özellikle Yunanistan’ın Drama bölgesinden (Kovarlice.Kozluca, Meşeli ve Horoslu) gelen Türk mübadiller köye yerleştirilmiştir. Mübadillerin yerleşiminden önce, Hamidiye gibi Gürcü köylerinden gelen bazı Gürcü aileler de Yeniköy’e yerleşmiştir. Bu durum, Yeniköy’de mübadil Türkler ile Gürcü ailelerin birlikte yaşadığı çok katmanlı bir etnik ve sosyal yapı oluşturmuştur.
Köyün kuruluş yılı: 1924
Köyün kısa tarihçesi: Yeniköy, mübadele süreci öncesinde bölgede yaşayan Rum nüfusun ayrılmasıyla büyük ölçüde boşalmış; Cumhuriyet’in ilanının ardından, 1924 yılı itibarıyla mübadele kapsamında gelen göçmenlerin yerleştirilmesiyle yeniden iskâna açılmıştır. Yapılan sözlü tarih araştırmalarında iletildiği üzere, Yunanistan’dan gelen mübadillerin göç süreci bu tarihe kadar devam etmiş; göçmenler trenle İstanbul’a, ardından vapurla İzmit’e ulaşmış, buradan da kendi imkânlarıyla Akmeşe’ye geçmiştir. Ancak ilk olarak yerleştirildikleri Akmeşe’nin tütün üretimine uygun olmaması üzerine, tütün tüccarı Hacı Hasan Bey’in girişimleriyle durum Mustafa Kemal Atatürk’e iletilmiş ve Atatürk tarafından Yeniköy önerilmiştir. Bununla birlikte, arşiv çalışmalarında Atatürk’ün bu yönde bir önerisi ya da köyün tahsisine ilişkin doğrudan bir belgeye rastlanmamıştır. Bu sürecin sözlü anlatımlara dayandığı anlaşılmaktadır. Bunun üzerine mübadiller Yeniköy’e yönlendirilmiş, köye geldiklerinde ise büyük ölçüde yakılmış ve tahrip edilmiş bir yerleşimle karşılaşmıştır.
Mübadillerin yerleşiminden önce, Hamidiye ve çevre Gürcü köylerinden bazı Gürcü aileler Yeniköy’e yerleşmiştir. Aktarılan bilgilere göre Bahçecik çevresindeki Kafkasya göçmenlerinden bir kısmı da köye bu süreçte yerleşmiştir. Ancak günümüzde söz konusu göçmenlere ait yerleşim devam etmemektedir. Köyün kurulduğu dönemlerde farklı toplulukların bir arada yaşamasıyla, özellikle arazi kullanımı ve paylaşımına bağlı bazı sorunlar ortaya çıkmış; ancak bu sorunlar zamanla çözüme kavuşturulmuştur.
Mübadillerin Yunanistan’da sürdürdükleri tütün yetiştiriciliği geleneği, köye yerleştikten sonra da devam etmiş ve tütün üretimi köy yaşamının temel unsurlarından biri hâline gelmiştir ve hayvancılık faaliyetleri de köy ekonomisinde önemli bir yer tutmuş; daha önce bölgede yaşayan Rumların yürüttüğü bazı tarımsal uygulamalar sürdürülmüştür. Köylüler, Seymen iskelesi aracılığıyla İzmit ile bağlantılarını devam ettirmiştir.
Köyün yerleşimi (planı ve açıklamaları): Yeniköy’ün yerleşimi, mübadillerin köye yerleşmesinin ardından planlı bir şekilde oluşturulmuştur. Köyün ilk yerleşim alanı olan Merkez Mahallesi, bölgenin topografyasına uygun biçimde ve belirli bir plan dâhilinde düzenlenmiştir. Bu sürecin oluşmasında, köyün kurucusu olarak anılan Hasan Bey’in önemli katkılarının olduğu aktarılmaktadır. Yerleşim, eğimli bir arazi üzerinde gelişmiş olup İzmit Körfezi’ne yönelen bir konumlanma göstermektedir. Köy dokusunda cadde ve sokaklar birbirini kesen bir düzen içinde kurgulanmış, tüm yolların birbirine bağlandığı bütüncül bir ulaşım ağı oluşturulmuştur. Merkez Mahallesi, dikine uzanan bir ana cadde etrafında şekillenmiş; bu ana aksa bağlanan yan yollarla yerleşim genişlemiştir.
1925 yılı dolaylarında yürütülen iskân faaliyetleri, göçmenlerin yerleşik hayata geçiş sürecini açık biçimde ortaya koymaktadır. Dahiliye Vekâleti ile İzmit Vilayeti arasında yapılan yazışmalarda, Drama’nın Kovarlice (Kozluca), Meşeli ve Horoslu köylerinden gelen muhacirlerin ev ihtiyacının yakından takip edildiği görülmektedir. Maddi imkânları yetersiz olan birçok ailenin ev inşa edemediği ve bu nedenle bir süre geçici barınma koşullarında yaşamını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. İskân sürecinin ilk döneminde ev ihtiyacının karşılanamaması nedeniyle mübadiller bir süre çadır ve geçici barınaklarda yaşamıştır. Daha sonraki süreçte kendilerine tahsis edilen arsalar üzerinde evlerini inşa etmişler; bazı aileler ise mevcut yıkık yapıların onarılması yoluna gitmiştir. 1925 yılına gelindiğinde köyde oturulabilir durumda 75 hane bulunduğu, ancak birçok ailenin henüz ev inşa edemediği tespit edilmiştir. Maddi imkânları yetersiz olan hanelerin bir kısmı için devlet tarafından sınırlı sayıda ev yapılabilmiştir anlaşılmaktadır.
Yeniköy’de kamusal kullanıma hizmet eden yapı ve alanlar, köyün tarihsel sürekliliğini yansıtan önemli unsurlardır. Camiinin bulunduğu alan, geçmişte de ilk caminin yer aldığı nokta olup, mevcut yapı zaman içinde yenilenmiş ve çeşitli onarımlar görmüştür.
Köyde bulunan çeşmelerin bir kısmı geçmiş yerleşimlerden kalmış olup günümüze ulaşmış, ancak büyük ölçüde yenilenmiştir. Bunun yanında bölgede eski yerleşimlere ait bir ılıca suyun varlığından da söz edilmektedir.
Köy mezarlığı, mübadillerin ilk yerleştiği dönemden itibaren kullanılmaya devam eden aynı alanda yer almaktadır. Bu durum, yerleşimin sürekliliğini gösteren önemli bir göstergedir.
Yeniköy’de mübadillerden günümüze ulaşan çok sayıda ev bulunmaktadır. Bu evlerin bir kısmı hâlen mübadil ailelerin torunları tarafından kullanılmaktadır. Ancak bazı evlerin özgün dokusuna uygun olmayan müdahalelerle yenilendiği de saptanmıştır. Köydeki mevcut eski köy evlerinden koordinatları ve iç mekân analizleri için sahiplerinden izin alınan 9 örnek evin tespiti yapılmış ve yeri haritada işaretlenmiştir.
Köyün öne çıkan sosyo-kültürel öğeleri: Yeniköy’ün sosyo-kültürel yapısı, mübadeleyle gelen toplulukların getirdiği yaşam biçimi ve gelenekler etrafında şekillenmiştir. Köyde sosyal yaşam, özellikle bayram, düğün ve taziye gibi durumlarda kurulan toplu ilişkiler üzerinden sürdürülmektedir. Bu tür zamanlarda köy halkı ortak alanlarda bir araya gelmekte; bu alanlar geçmişten günümüze aynı işlevini korumaktadır. Eskiden düğünler köy içinde yapılır, tüm köy halkının katıldığı bu etkinliklerde yer sofrası kurulurdu. İkramların ortak kaplardan yapılması, toplumsal dayanışmayı güçlendiren önemli bir unsur olmuştur. Günümüzde ise bu geleneklerin bir kısmı değişime uğramıştır.
Köyde sosyal yapının şekillenmesinde farklı toplulukların birlikte yaşaması da etkili olmuştur. Mübadillerin yerleşiminden önce köye gelen Gürcü ailelerin varlığı günümüzde de devam etmekte olup, köyde yaklaşık 30 hane Gürcü aile yaşamaktadır. Mübadil ve Gürcü ailelerin birlikte yaşamı, köyün kültürel yapısında çok katmanlı bir sosyal doku oluşturmuştur.
Yeniköy’de kültürel sürekliliği yansıtan unsurlardan biri de geleneksel giyimdir. Yunanistan’dan getirilen ve saya olarak adlandırılan tek parça dış giyim ürünü, özellikle yaşlı kuşak tarafından özel günlerde kullanılmaya devam etmektedir. Köyde kültürel belleğin korunmasında geçmişten getirilen eşyalar da önemli bir yer tutmaktadır. Yunanistan’dan getirilen çeşitli ev eşyaları günümüzde özenle saklanmakta ve kuşaktan kuşağa aktarılmaktadır. Bu durum, mübadele deneyiminin köy hafızasındaki yerini canlı tutmaktadır. Günümüzde Yeniköy, mübadele ile gelen ailelerin torunlarının yaşamaya devam ettiği bir yerleşimdir.
